“Het gaat wel.”

Een kort antwoord dat veel ouders van een puber regelmatig horen.

De deur gaat dicht, de koptelefoon gaat op en het gesprek is voorbij.

Meestal hoort dit gewoon bij de adolescentie. Jongeren maken zich los van hun ouders, zoeken meer privacy en kunnen het ene moment uitgelaten zijn en een uur later diep ongelukkig lijken.

Maar soms zit achter die gesloten deur meer.

Hoe herken je wanneer somberheid, terugtrekken of boosheid niet meer alleen bij de puberteit horen? En wanneer moet je denken aan suïcidale gedachten?

Het belangrijkste om te weten is misschien wel:

Je kunt niet altijd aan iemand zien dat hij of zij aan zelfdoding denkt.

Daarom moeten we niet alleen leren signaleren.

We moeten ook durven vragen.

Suïcidaliteit bij jongeren heeft zelden één oorzaak

Wanneer een jongere suïcidale gedachten ontwikkelt, is er bijna nooit één gebeurtenis of één diagnose die alles verklaart.

Recente wetenschappelijke reviews beschrijven een samenspel van individuele, psychologische, relationele en sociale factoren. Daarbij worden onder andere psychische problemen, zelfbeschadiging, problemen met emotieregulatie, eenzaamheid, sociale uitsluiting, traumatische ervaringen, familieproblemen en problemen op school genoemd.

Ook pesten blijkt een belangrijke omgevingsfactor te zijn.

Bij sommige jongeren ontstaat langzaam een stapeling: stress op school, problemen thuis, het gevoel anders te zijn, een relatie die eindigt, pesten, weinig slaap, piekeren, eenzaamheid, het gevoel tekort te schieten.

Geen van deze dingen hoeft op zichzelf tot suïcidaliteit te leiden.

Maar wanneer problemen zich opstapelen en een jongere steeds minder mogelijkheden ziet om eraan te ontsnappen, kan wanhoop ontstaan.

Let vooral op verandering

Een jongere die altijd graag alleen op zijn kamer zit, is niet automatisch depressief of suïcidaal.

Veel belangrijker is:

Is er iets veranderd?

113 Zelfmoordpreventie adviseert juist alert te zijn op plotselinge veranderingen in gedrag.

Denk bijvoorbeeld aan een jongere die:

• zich ineens veel meer terugtrekt;
• nauwelijks meer met vrienden afspreekt;
• sociale media-accounts verwijdert;
• niet meer geïnteresseerd is in dingen die eerst belangrijk waren;
• steeds slechter slaapt;
• opvallend vermoeid is;
• school vermijdt of plotseling slechter presteert;
• veel vaker boos, prikkelbaar of opgefokt is;
• meer alcohol of drugs gebruikt;
• roekeloos gedrag vertoont;
• zichzelf beschadigt;
• veel bezig is met doodgaan of de dood.

Geen enkel signaal bewijst dat een jongere suïcidaal is.

Maar veranderingen zijn een reden om dichterbij te komen en te vragen wat er speelt.

Neem bepaalde uitspraken serieus

Soms zegt een jongere vrij rechtstreeks dat het niet meer hoeft.

Maar veel vaker zijn de uitspraken indirecter.

Bijvoorbeeld:

• “Het hoeft voor mij allemaal niet meer.”
• “Jullie zijn beter af zonder mij.”
• “Ik trek dit niet meer.”
• “Het maakt toch allemaal niets uit.”
• “Binnenkort hoef je je geen zorgen meer om mij te maken.”
• “Was ik maar nooit geboren.”

113 benadrukt dat dergelijke uitspraken serieus genomen moeten worden. Suïcidale uitingen afdoen als aandachttrekkerij of manipulatie kan ertoe leiden dat belangrijke signalen worden gemist.

Een jongere hoeft overigens niet letterlijk het woord zelfdoding te gebruiken.

Vraag daarom door.

“Wat bedoel je precies als je zegt dat je er niet meer wilt zijn?”

Ook plotselinge vrolijkheid kan aandacht vragen

Dit is een signaal dat veel mensen niet kennen.

Wanneer iemand lange tijd ernstig somber of wanhopig is geweest en vervolgens plotseling opvallend rustig of opgewekt lijkt, wordt dat meestal als positief gezien.

Vaak ís dat natuurlijk ook positief.

Maar in combinatie met andere zorgwekkende signalen kan een plotselinge verandering in stemming reden zijn om extra alert te zijn.

113 noemt bijvoorbeeld onverwacht afscheid nemen, mensen bezoeken of bedanken, spullen weggeven of na een sombere periode opeens opvallend opgewekt zijn als mogelijke signalen.

Ook hier geldt: één gedraging zegt niet genoeg. Kijk naar het geheel.

“Als ik ernaar vraag, breng ik hem dan niet op ideeën?”

Dit is misschien één van de hardnekkigste angsten van ouders.

Als mijn kind nog niet aan zelfdoding denkt en ik vraag ernaar, plant ik dan niet juist dat idee?

Onderzoek ondersteunt die angst niet.

Een studie uit 2025 waarin kinderen rond de tien jaar herhaaldelijk rechtstreeks werden bevraagd op suïcidale gedachten vond geen aanwijzing dat deze screening suïcidale gedachten veroorzaakte of versterkte.

Ook 113 adviseert daarom juist rechtstreeks te vragen naar gedachten aan zelfdoding.

Je zou bijvoorbeeld kunnen vragen:

“Je zegt dat je het niet meer ziet zitten. Denk je weleens dat je liever niet meer zou willen leven?”

Of:

“Denk je er weleens aan om een einde aan je leven te maken?”

Dat voelt misschien ontzettend direct.

Maar een jongere die daar al aan denkt, schrikt niet ineens omdat jij het woord uitspreekt.

Voor sommige jongeren kan het juist een opluchting zijn dat iemand eindelijk durft te vragen wat er werkelijk in hun hoofd gebeurt.

Durf daarna ook verder te vragen

Als een jongere zegt dat hij of zij inderdaad aan zelfdoding denkt, probeer dan niet meteen in oplossingen te schieten.

Blijf eerst luisteren.

Je kunt vragen:

• “Vertel me daar eens meer over.”
• “Hoe vaak heb je die gedachten?”
• “Wanneer zijn ze het sterkst?”
• “Wat gebeurt er meestal voordat je zo gaat denken?”
• “Heb je gedacht aan hoe je het zou doen?”
• “Heb je het gevoel dat je dat binnenkort zou kunnen doen?”

113 adviseert bij suïcidale gedachten ook naar de concreetheid en urgentie te vragen: bestaat er een plan en hoeveel haast ervaart iemand om dat plan uit te voeren?

Dat zijn moeilijke vragen.

Maar wanneer iemand daadwerkelijk suïcidaal is, is duidelijkheid belangrijker dan voorzichtig om het onderwerp heen praten.

Luister voordat je oplossingen geeft

De natuurlijke reactie van een ouder is vaak: dit moet ik oplossen.

En dus komen de adviezen:

“Je moet wat minder op je telefoon.”

“Ga eens lekker sporten.”

“Misschien moet je stoppen met die opleiding.”

“Maar je hebt toch zoveel om voor te leven?”

Die opmerkingen zijn goed bedoeld.

Maar iemand die op dat moment wanhopig is, kan zich daardoor juist minder begrepen voelen.

Probeer eerst:

“Het klinkt alsof je al heel lang ontzettend veel draagt.”

Of:

“Ik hoef het nu niet meteen op te lossen. Ik wil eerst begrijpen hoe het voor jou is.”

Erkennen dat iemand lijdt betekent niet dat je instemt met de gedachte dat zelfdoding een oplossing is.

Je erkent het verdriet.

Niet de oplossing.

De puberteit is neurologisch een bijzondere periode

De adolescentie is sowieso een kwetsbare ontwikkelingsfase.

Het brein is nog volop in ontwikkeling. Systemen die betrokken zijn bij emotie en beloning kunnen sterk reageren, terwijl hersennetwerken die betrokken zijn bij planning, impulsremming en lange-termijnbeslissingen zich nog verder ontwikkelen.

Daarbij komen hormonale veranderingen, identiteitsontwikkeling, sociale vergelijking en een steeds belangrijkere positie van leeftijdsgenoten.

Voor een jongere kan een gebeurtenis die voor een volwassene tijdelijk lijkt op dat moment werkelijk voelen alsof de hele toekomst instort.

Een relatiebreuk. Een vernederende situatie op school. Een ruzie met vrienden. Niet slagen. Online buitensluiting. Een geheim dat uitkomt.

Juist daarom helpt het meestal niet om te zeggen:

“Over een paar jaar lach je hierom.”

Misschien is dat objectief waar.

Maar de jongere leeft niet over een paar jaar.

Die leeft nu.

Hopeloosheid verdient extra aandacht

Een van de terugkerende factoren binnen onderzoek naar suïcidaliteit is hopeloosheid.

Recent onderzoek bij jongeren laat negatieve cognitief-emotionele toestanden, waaronder hopeloosheid, steeds opnieuw zien als belangrijke samenhangende factoren bij suïciderisico.

Dat maakt uitspraken zoals “Dit komt nooit meer goed.”, “Ik zal me altijd zo voelen.” en “Er verandert toch niets.” extra belangrijk.

Niet omdat iedere jongere die dit zegt suïcidaal is, maar omdat iemand mogelijk steeds minder toekomst ziet.

Bij suïcidaliteit kan een vorm van tunnelvisie ontstaan. Problemen voelen permanent en alternatieven verdwijnen uit beeld. 113 beschrijft dat suïcidale gedachten zichzelf door piekeren, slecht slapen en wanhoop steeds verder kunnen versterken.

Zelfbeschadiging is niet hetzelfde als een suïcidepoging

Zelfbeschadiging en suïcidaliteit zijn niet hetzelfde.

Een jongere kan zichzelf bijvoorbeeld beschadigen om spanning, leegte of intense emoties te reguleren zonder dood te willen.

Maar zelfbeschadiging moet wel serieus worden genomen.

Grote overzichtsstudies laten een duidelijk verband zien tussen eerdere zelfbeschadiging en een verhoogde kans op latere suïcidaliteit.

Daarom is het belangrijk niet alleen naar de wond te kijken.

Vraag ook:

• “Wat gebeurt er vlak voordat je jezelf pijn doet?”
• “Wat doet het voor je?”
• “Heb je tijdens die momenten ook gedachten dat je dood wilt?”

Soms zie je helemaal niets

Dit vind ik misschien wel één van de moeilijkste aspecten van suïcidaliteit.

We willen graag geloven dat er altijd duidelijke signalen zijn.

Dat iemand zichtbaar depressief is. Niet meer lacht. Niet meer naar school gaat. Niet meer met vrienden afspreekt.

Maar zo voorspelbaar is suïcidaliteit helaas niet.

113 benadrukt expliciet dat suïcidale gedachten niet altijd zichtbaar zijn. Een jongere kan sociaal zijn, sporten, vrienden hebben, goede cijfers halen en ondertussen gedachten aan de dood voor zichzelf houden.

Daarom is aandacht voor mentale gezondheid belangrijk óók als alles aan de buitenkant redelijk goed lijkt te gaan.

Niet alleen: “Hoe was school?”

maar af en toe: “Hoe gaat het eigenlijk echt met jou?”

Wanneer moet je professionele hulp inschakelen?

Wanneer een jongere vertelt dat hij of zij aan zelfdoding denkt, hoef je als ouder of begeleider niet zelf te bepalen hoe ernstig het precies is.

Dat is juist een reden om professionele hulp in te schakelen.

Neem bijvoorbeeld contact op met:

• de huisarts;
• de behandelend psycholoog of psychiater;
• de jeugd-GGZ;
• een andere betrokken hulpverlener;
• 113 Zelfmoordpreventie voor overleg en ondersteuning.

Hoe concreter en actueler de plannen zijn, hoe urgenter de situatie.

Bij direct gevaar is acute professionele hulp nodig.

Mijn visie als toegepast psycholoog en rouwtherapeut

Bij jongeren vind ik één ding bijzonder belangrijk:

Neem hun belevingswereld serieus, ook wanneer je die zelf niet begrijpt.

Een probleem hoeft voor een volwassene niet levensgroot te lijken om voor een jongere ondraaglijk te voelen.

En een jongere hoeft niet altijd zichtbaar depressief te zijn om diep vanbinnen vast te lopen.

Daarom geloof ik sterk in nieuwsgierig blijven.

Niet invullen. Niet onmiddellijk corrigeren. En vooral niet bang zijn voor de woorden zelfdoding of suïcide.

Wanneer je het gevoel hebt dat er iets niet klopt, mag je vragen:

“Denk je weleens dat je liever dood zou willen zijn?”

Misschien zegt je kind: “Nee mam, doe normaal.”

Dan heb je niets veroorzaakt.

Maar misschien wordt het stil.

En blijkt dat er eindelijk iemand rechtstreeks vraagt naar iets wat al maanden verborgen wordt gehouden.

Dat gesprek kan belangrijker zijn dan we op dat moment beseffen.

Samengevat: signaleren, vragen, luisteren en hulp zoeken

Er bestaat geen checklist waarmee we met zekerheid kunnen voorspellen welke jongere een suïcidepoging zal doen.

Wetenschappelijk onderzoek laat juist zien hoe complex het samenspel van psychologische, relationele, familiale en maatschappelijke factoren is.

Maar we kunnen wel beter leren kijken.

We kunnen veranderingen serieus nemen.

We kunnen luisteren naar wat jongeren zeggen — én naar wat ze misschien proberen te zeggen.

En wanneer we ons zorgen maken, kunnen we rechtstreeks vragen:

“Denk je aan zelfdoding?”

Die vraag veroorzaakt geen suïcidaliteit.

Maar niet vragen kan betekenen dat een jongere alleen blijft met gedachten die niemand kent.

Wetenschappelijke bronnen

Prades-Caballero, V., Navarro-Pérez, J.-J., & Carbonell, Á. (2025). Factors associated with suicidal behavior in adolescents: An umbrella review using the socio-ecological model. Community Mental Health Journal, 61(4), 612–628. https://doi.org/10.1007/s10597-024-01368-2

Richardson, R., et al. (2024). Risk and protective factors of self-harm and suicidality in adolescents: An umbrella review with meta-analysis. Journal of Youth and Adolescence, 53, 1301–1322. https://doi.org/10.1007/s10964-024-01969-w

Santos, B., Bettin, B. P. C., & Almeida, R. M. M. de. (2025). Determinants of risk for adolescent self-harm and suicide: A systematic review and diagram of shared and unique factors in non-clinical samples. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 177, 106323.

113 Zelfmoordpreventie. Jeugddomein, signalen herkennen en in gesprek met jongeren.

Lees ook

• Waarom ontstaan suïcidale gedachten zo vaak rond de puberteit?
• Suïcidale gedachten en het brein
• Rouw na zelfdoding

Deze blog is bedoeld als algemene voorlichting en vervangt geen medische, psychologische of psychiatrische diagnostiek of behandeling.